Son Güncelleme : 2010-02-07 23:28:41

YATAK YARASI ( BASI YARASI ) NEDİR?

         Uzun süre boyunca sırtüstü, yüzüstü veya yan yatma sonucunda basınç altında kalan bölgelerde oluşan yaralara bası yarası denir. Genellikle yaşlı hastalarda görülen bu yaralar, kısa zamanda derin ülserlere dönüşür hatta vücut içi boşluklara kadar ilerleyebilir.

         Hastaların yaklaşık %70’den fazlası 70 yaşın üzerinde olup bu yara sebebiyle hastayı kaybetme riski yüksektir. Normalde herhangi bir bası yarasının 15- 20 gün içerisinde iyileşmesi gerekirken yaraya olan basıncının devam etmesi, devamlı aynı tarafta yatan hastada oluşan doku ödeminin (dokunun kanlanmasını bozar.) idrar ve gaitadan bulaşan mikroorganizmalarla enfekte olması, yarayı kronik ilerleyici duruma dönüştürür. Yaranın ilk oluşum zamanında deride görülen değişiklikler aslında buz dağının görülen kısmıdır. Doku hasarının çoğu deri altında başlar ve daha sonra deri yüzeyinde kendini gösterir.   

         YATAK YARASI NASIL OLUŞUR?

         Öncelikle yatak yarasının nasıl oluştuğunu bilmek problemin çözümü için şarttır. Dokularımız  son olarak kapiller damarlar tarafından kanlanır. Nasıl ki içinden su geçen bir hortumun üzerine içindeki suyun basıncından daha yüksek basınçla basarsak hortumdan su akmazsa, aynı şekilde kapiller damarlar üzerine kapiller kan basıncından daha yüksek bir basınç uygulanırsa kan akımı kesilir. Bu kesintinin süresi ve basıncın büyüklüğü bası yaralarının oluşum sürecini etkiler. Bunun anlamı; basınç ne kadar yüksek olursa yatak ülseri o kadar kısa sürede ve şiddetli oluşur. Basınç  45 mm Hg’den küçükse sadece küçük venüllerde tıkanma oluşur. Basınç 45mm Hg’den büyükse arteriollerde tıkanmalar ve iskemi oluşur. Örneğin 70mm Hg basınç altında 2 saat içinde dönüşümsüz doku hasarı meydana gelir.  

         Günlük hayatımızda  otururken uzanırken hatta uyurken  bilinçsizce yaptığımız  vücut hareketleri ve pozisyon değiştirmek bir bakıma fizyolojik korunma mekanizmasıdır. Böylece vücudun herhangi bir bölgesi uzun süre basınç altında kalmaz. Fakat özellikle yaşlı, merkezi ve periferal sinir sisteminde hasar olan hastalarda  bu fizyolojik savunma mekanizması bozulmuş olduğundan vücudun özellikle yere temas eden bölgeleri uzun süre basınç  altında kalmakta ve iskemik hasarla beraber hızla yatak yarası oluşmaktadır ve bu tip iskemik yaralarda kolaylıkla bakteriyel enfeksiyon gelişmektedir.

         YATAK YARALARI (DEKÜBİTUS ÜLSERLERİ) OLUŞMA BÖLGELERİ

         Bası yaraları vücudun yerle temas eden, basınç altında kalan ve özellikle kemik çıkıntıların üzerindeki bölgelerinde oluşur.

         OTURURKEN;
         Kuyruk kemiğinde, kalçada, kaba etlerde, omuz kürek kemikleri üzerinde, dirseklerde ve topukta oluşabilir.
    
         SIRT ÜZERİ YATARKEN;    
         Başın arka tarafında, omuz kürek kemikleri üzerinde, kalçada, dirseklerde, kuyruk kemiği üzerinde, topukta, ayak parmaklarında oluşabilir.

         OMUZ ÜZERİNDE YAN YATARKEN;    

         Kulaklarda, omuzun yan tarafında, leğen kemiğinin yan bölgelerinde, kalçada, dizde, ayak bilekleri ve yan çıkıntılarında oluşabilir.

         YATAK YARALARININ EVRELERİ;

         Yatak yaralarını beş evreye ayırabiliriz;              

         Evre 1: Kemik çıkıntısı üzerindeki kızarıklık (basmakla solmaz) ve dokuda sertlik.

         Evre 2: Deriyi içine alan yüzeyel ülserasyon; klinik olarak abrazyon, bül (içi sıvı dolu baloncuklar) veya yüzeyel krater görülür.

         Evre 3: Deri ve derialtı  dokuyu içine alan ülserasyon; klinik olarak derin bir krater görülür.

         Evre 4: Kas, kemik ve destek dokuları da içine alan derin ülserasyon.

         Evre 5: Eklem, vücut boşluklarına (rektum, barsak, vajina, mesane gibi) kadar uzanan geniş ve derin ülser.

         Bu evrelendirme, hastanın tedavisi için plan yapılırken önemlidir. 

         YATAK YARALARINDAN KORUNMAK İÇİN;

         İlk girişim noktasal basınçların önlenmesidir. Hastanın düzenli olarak 30° açıyla döndürülmesi  ve özellikle kemik çıkıntılar üzerine gelen baskıyı daha geniş alana yayarak basıncı azaltmak  için yumuşak yastıkların kullanılması uygundur. Havalı yatakların veya su yataklarının kullanılması dekubitüs ülserinin gelişme riskini belirgin olarak azaltır. Ancak dünyada ve Türkiye’de yapılan bir çok araştırma sonucu gösteriyor ki bu tür yaraların engellenmesinde medikal kuzu postları, havalı yataklara göre daha etkili olmaktadır. Yatak ile riskli bölge arasındaki sürtünme en aza indirilmelidir ve bu en iyi olarak medikal kuzu postları ile sağlanmaktadır. Sürtünme ile deride oluşacak küçük bir yırtığın dahi yatak yarasına dönüşebileceği, idrar ve gayta ile bu küçük sıyrıktan enfeksiyon gelişebileceği unutulmamalıdır. Çarşaftaki küçük kırışıklıklar hem noktasal basıncın artmasına hem de deride küçük sıyrıklara neden olabileceği için hastanın yatağında çarşaflar gergin olmalıdır. Cildin kuru kalmasına, idrar ve dışkı ile temas etmemesine özellikle dikkat edilmelidir. Cilt, tahriş etmeyen malzemelerle temizlenmeli, sıcak suyla yıkanmalı sonra kurulanmalıdır.